İngiltere Ekonomisi Neden Çöküyor? Krizin Gerçek Nedenleri

İngiltere son on yılda altı başbakan değiştirdi. Yedincisinin de ülkenin kronik sorunlarını çözebileceğine dair pek az işaret var. Çünkü sorunun özü ekonomik; üstelik İngiltere, çıkış yolu bulmak için gereken hareket alanından yoksun bir kısır döngüye sıkışmış durumda. Kamu borcu yüzde 35'ten yüzde 95'e tırmandı, pound 2006'daki değerinin neredeyse yarısına geriledi, ekonomik büyüme hızı 2005'tekinin üçte birine düştü ve enerji fiyatları reel olarak üç katına çıkarak İngiltere'yi Avrupa'nın en pahalı enerjisini kullanan ülkesi konumuna taşıdı. Peki bu tablo nasıl oluştu?

Cevap, tek bir hataya ya da tek bir döneme bağlanamaz. Thatcher döneminin ekonomik mirası, 2008 küresel finans krizi ve Brexit; bu üç büyük kırılma noktası birbiri üzerine yığılarak bugünkü çıkmazı yarattı.

Thatcher'ın Mirası: Sanayiden Finansa Büyük Dönüşüm

1970'lere kadar İngiltere güçlü bir sanayi ekonomisiydi. Kömür madenleri, çelik fabrikaları, tersaneler ve otomotiv sektörü toplam ekonominin yüzde otuzundan fazlasını oluşturuyordu. 1973 petrol krizi bu yapıyı sarstı; enerji fiyatlarının ani yükselişi, enerji yoğun sanayiye dayanan İngiltere'yi derinden vurdu. Enflasyon 1975'te yüzde 24'e ulaştı, hükümetin kasası boşaldı ve İngiltere 1976'da IMF'den borç istemek zorunda kaldı.

Bu kaotik ortamda Margaret Thatcher 1979'da iktidara geldi. Vaadi netti: enflasyonu dizginlemek ve ekonomiyi büyütmek. Söz verdiği büyümeyi gerçekleştirdi; ancak izlediği yol İngiltere'nin ekonomik yapısını kökten değiştirdi. Faizi yükselterek dışarıdan yatırım çekti, bu da poundu değerlendirdi. Finans sektörü için olumlu olan bu gelişme, ihracat ve sanayi için yıkıcıydı. Devlet teşvikleri geri çekildi, kamu iktisadi teşebbüsleri özelleştirildi. Güçlü sendika kültürü polis müdahaleleriyle kırıldı. On yıl içinde sanayide iki milyon işçi işini kaybetti, yoksulluk oranı iki katına çıktı.

Thatcher'ın planının özü şuydu: İngiltere artık bir üretim ekonomisi değil, hizmet ve finans ekonomisi olacaktı. Londra o denli zenginleşecekti ki bu refah tüm ülkeye yayılacaktı. Londra gerçekten zenginleşti; büyük bankalar merkezlerini buraya taşıdı, şehir küresel finansın başkenti oldu. Ama bu refah kuzey İngiltere'nin eski sanayi kentlerine hiçbir zaman ulaşmadı. Stoke, Blackpool, Sheffield gibi şehirler kaderlerine terk edildi. Bugün Blackpool'un bazı bölgelerinde ortalama yaşam beklentisi Ruanda'nın altında.

Thatcher 1990'da kendi partisi tarafından görevden alındı; ancak politikalar değişmedi. İşçi Partisi bile 1997'de Tony Blair liderliğiyle iktidara geldiğinde bu ekonomik modeli büyük ölçüde sürdürdü. Özelleştirmeler, deregülasyon ve finansallaşma devam etti. Finans sektöründen elde edilen gelirler NHS'nin kurulmasını, asgari ücretin getirilmesini ve eğitime yatırım yapılmasını mümkün kıldı. Ama bu denge, 2008'de temelden sarsıldı.

2008 Krizi ve Kemer Sıkmanın Bedeli

İngiltere ekonomisi finans üzerine kurulu olduğundan 2008 küresel finans krizi ülkeyi orantısız biçimde vurdu. Ekonomi yüzde 6 küçüldü; Büyük Buhran'dan bu yana yaşanan en derin resesyona girildi. Hükümet piyasalara para enjekte etti, faizleri indirdi. Ama halkın alım gücü düşmüş, vergi gelirleri azalmıştı; bütçe açığı kaçınılmaz oldu.

Krizin ilk şoku geçince İngiltere, diğer Avrupa ülkelerinin aksine, mali disiplin konusunda dünyaya örnek olmak adına sert kemer sıkma politikaları benimsedi. Yapılan en büyük kesintiler kamu yatırımlarındaydı: yeni yollar yapılmadı, Ar-Ge durdu, altyapı eskimeye bırakıldı. Bu kararların bedeli düşük üretkenlik olarak geri döndü.

Fotoğraf: Rafael Minguet Delgado · Pexels

Üretkenlik, bir işçinin bir saatte yarattığı katma değerdir. Daha iyi ekipman, daha hızlı altyapı, daha ileri teknoloji üretkenliği artırır. Kamu yatırımları kesilince ve yüksek faizler özel sektörün yeni teknolojilere yatırım yapmasını güçleştirince İngiltere ciddi bir üretkenlik kriziyle yüz yüze geldi. Maaşlar 2008'in ardından yaklaşık on yıl boyunca reel olarak artmadı. Araştırmalara göre İngiltere 2008 öncesi büyüme trendini korusaydı, bugün ortalama bir vatandaşın yıllık geliri 11.000 pound daha fazla olacaktı.

Öte yandan piyasalara sürülen para varlık fiyatlarını şişirdi. Gayrimenkul, hisse senedi ve emtia sahipleri servetlerini hızla katlarken bu politikanın faturasını toplumun tamamı ödedi. Yükselen emlak fiyatları ev sahipleri için kazanç, kiracılar için ise artan gider anlamına geldi. Bölgesel eşitsizlik derinleşti. Thatcher döneminde işlerini kaybeden, fabrikaları kapanan kuzey İngiltere halkı artık dayanma noktasına gelmişti.

Brexit ve Felaket Döngüsü

Bu birikmiş öfkeyi siyasi bir güce dönüştüren isim Nigel Farage oldu. AB'yi hem siyasi eliti hem de küreselleşmeyi temsil eden bir hedef olarak konumlandırdı. Anlatı basitti: Brüksel'e her hafta yüz milyonlarca pound gönderiliyordu; bu para NHS'e harcanabilirdi. Göç yüzünden kuzey İngiltere'de işsizlik yüksekti. 2016 referandumunda sandığa gidenlerin yüzde 51,9'u ayrılmayı seçti. Brexit'in başkenti unvanını alan Stoke'ta bu oran neredeyse yüzde 70'e ulaştı.

Referandumun ardından yıllarca süren müzakereler ve derin ticaret bağlarının koparılması ekonomiyi doğrudan sarstı. İngiliz işletmelerinin yüzde 94'ü Avrupa Gümrük Birliği'nden çıkmanın işlerini olumsuz etkilediğini belirtti. İngiltere ve Almanya merkez bankalarının da katkıda bulunduğu akademik çalışmalar, Brexit'in toplam ekonomik kaybını yüzde 6 ile 8 arasında, yatırımlardaki düşüşü ise yüzde 12-13 olarak hesapladı.

Brexit aynı zamanda İngiltere'yi dış politikada ABD'ye daha bağımlı hale getirdi. Enerji ithalatına büyük ölçüde muhtaç olan İngiltere, Ukrayna ve Ortadoğu'daki çatışmalarda ABD'nin yanında yer almanın enerji maliyetlerini üstlenmek zorunda kaldı. Bugün İngiltere, gelişmiş ülkeler arasında en pahalı elektriği kullanan ülke konumunda.

Tüm bu gelişmeler İngiltere'yi bir felaket döngüsüne sürükledi. Yüksek borç, borçlanma maliyetini artırıyor; artan faiz ödemeleri bütçeyi daha da sıkıştırıyor; sıkışan bütçe yatırımları kısıyor; azalan yatırım üretkenliği düşürüyor; düşen üretkenlik vergi gelirlerini azaltıyor ve döngü yeniden başlıyor. Yıllık faiz ödemeleri 100 milyar sterlini aşmış durumda; bu rakam savunma ya da eğitime ayrılan paydan fazla.

Çözüm Var mı?

İngiltere'nin önündeki seçeneklerin hepsi tıkalı görünüyor. Borçlanmak zor çünkü borç yükü zaten ağır. Vergileri artırmak güç çünkü vergi yükü I. Dünya Savaşı'ndan bu yana en yüksek düzeyde. Harcamaları kısmak ise mümkün değil; tam tersine hem sağlık hem savunma harcamalarının aynı anda artması gerekiyor. Üretkenliği yükseltmek için yatırım şart, yatırım için kaynak gerekli, kaynak için büyüme lazım; büyüme için ise yatırım.

Siyasi tablo da bu çıkmazı derinleştiriyor. Kamuoyu araştırmalarında seksen yıl sonra ilk kez İşçi Partisi ve Muhafazakarlar ilk sıralarda yer almıyor. Farage liderliğindeki Reform UK anketlerde öne çıkıyor. Solda ise Yeşiller Partisi hızla yükseliyor. Farklı çözüm önerileri masada: göç kısıtlaması, zenginlere ek vergi, yerel yönetimlerin güçlendirilmesi. Ancak ekonomistler bu önerilerin hiçbirinin tek başına yeterli olmadığı konusunda büyük ölçüde hemfikir.

İngiltere'nin sorunu tek bir yanlış kararın ya da tek bir hükümetin ürünü değil. Onlarca yıla yayılan yapısal tercihler, krizler ve siyasi kırılmalar iç içe geçerek bugünkü tabloyu oluşturdu. Bu nedenle çözüm de ne kadar hızlı geleceği de belirsizliğini koruyor.

---

Bu konudaki diğer içerikler: Ekonomi haberleri