Trump’ın son açıklamaları ortalığı karıştırdı: “Tahran’ın üzerinden istediğimiz zaman uçabiliriz, kimse bize bir şey yapamaz” sözüyle başlayıp İran’ın nükleer silah sahibi olamayacağını, füze kabiliyetinden tamamen yoksun bırakılacağını ve “adil bir anlaşma istediklerini” söyledi. Kulağa hem gözdağı hem de barış eli gibi gelen bu ifadelerin ardında aslında Amerikan dış politikasının ezber bir kalıbı yatıyor. Çünkü benzer sahneler Vietnam’dan Afganistan’a uzanan tarihte defalarca yaşandı.

Trump’ın “Obama yönetimi İran’a barış için parayla rüşvet verilebileceğini düşündü; anladıkları tek şey bir çekiç” sözleri de İran’dan gelen karşılıkla buluştu. İran Dışişleri Bakanlığı, mutabakat zaptının belirli maddelerinin uygulanması hâlinde nihai anlaşmaya yönelik müzakerelerin başlayacağını duyurdu. Peki sahne neden bu kadar tanıdık? Çünkü ABD kamuoyuna gaz verirken sahada başka ekiplerle çoktan el sıkışıyor.

Trump’ın Söylemlerinin Özü: Tehdit mi Müzakere mi?

Trump eş zamanlı olarak “uçabiliriz” diyor, “füze kabiliyetinden yoksun bırakıyoruz” diyor ama sonra “iyi gidiyoruz, adil bir anlaşma istiyoruz” diye ekliyor. Bu gelgit ilk bakışta tutarsız görünse de aslında emperyalizmin sınav kâğıdıdır. Tebdil-i kıyafetle dolaşan bir müzakere masası var; sert söylemler ise iç kamuoyuna “biz hâlâ patronuz” mesajı veriyor.

Teknik heyetler büyük ihtimalle çoktan başka şeyler konuşuyor. Trump’ın yükselttiği tansiyon müzakereleri baltalamak yerine İran’a “bak, masadan kalkarsan başına gelecek bu” demenin dolaylı yolu olabilir. Nitekim İran’ın ortaya koyduğu maddeler de bunu doğruluyor: 1, 4, 5, 10 ve 11. maddelerde mutabık kalınması hâlinde müzakerelerin ilerleyeceğini söylüyorlar. Bu maddeler tüm cephelerdeki operasyonların kalıcı olarak bitmesi, Lübnan’ın egemenliğinin güvenceye alınması, ABD’nin sınır yakınındaki güçlerini geri çekmesi, ticari gemi trafiğinin başlaması gibi somut taahhütler içeriyor. 10. ve 11. maddeler ise İran petrolüne, bankacılığına, sigorta ve nakliyesine muafiyet ile dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasını kapsıyor. Yani İran’a “dolar musluğunu açmayı” vaat eden bir paket.

Tarih Tekerrür Ediyor: Vietnam ve Afganistan’dan Dersler

Bu çift taraflı oyunun en net örneği Vietnam’da yaşandı. Gitmek üzere olan Güney Vietnam Başkanı Camp David’de ağırlanırken kendisine yeni asker ve silah yardımı sözü veriliyordu. O sırada Kuzey Vietnam heyetiyle çekilme metni imzalanıyor, Güney Vietnam’a gönderilen gemilerdeki uçak, helikopter ve araçlar denize itiliyordu. Askerler gemilere bindirilirken aynı günlerde ABD başkanı “çekilme kararı” aldı. Hani şu büyükelçilik damından kalkan son helikopter görüntüsü… İşte o perde arkası aldatmacanın tam fotoğrafıdır.

Görsel: United States Department of State (Wikimedia Commons) · Public domain

Afganistan’da da senaryo aynıydı. Biden, “Kabil hükûmetini asla yalnız bırakmayacağız, sonuna kadar yanlarındayız” açıklaması yaparken Katar’da Taliban ile teslim şartları görüşülüyordu. Kabil yönetimi, Amerikan askerlerinin elindeki silahları çekiçle kırdığını duymuş, ertesi gün anlaşma imzalanmıştı. Kalkmaya çalışan uçakların altına yapışan insanlar, pistten düşenler… Bu tablo Nixon’dan Biden’a bütün Amerikan başkanlarının ortak mirasıdır. Trump’ın bugün yaptığı da aynı tiyatronun yeni perdesi. “Dengesiz” dediğimiz söylemlerine bakıp yanılgıya düşmemek gerek; sistemin kendisi zaten dengesiz bir sadakatle çalışıyor.

Doların Gücü ve ABD’nin Gerçek Silahı

İran’a dayatılan mutabakat zaptının özünde doların cazibesi yatıyor. Nitekim daha önce 25 milyar dolarlık blokenin serbest bırakılması İran’da sevinçle karşılanmıştı. Düşünsenize, İran “kendi paramızı aldık” diye seviniyor ama aldığı aslında ABD’nin neredeyse sıfır maliyetle bastığı bir kâğıt. Petrol fiyatı dolar üzerinden belirlendiği, dünya ticaretinin yüzde 80’i dolarla yapıldığı ve ülkeler rezervlerinin yüzde 56’dan fazlasını dolarda tuttuğu sürece ABD’nin en büyük silahı ordusu değil, parasıdır. Yaptırımlarla boğduğu bir ülkeye dolar musluğunu açtığında o ülke elinizdedir.

Bu gerçek, İran’ın “füze kabiliyetinden yoksun bırakılma” sözüne neden boyun eğdiğini de açıklar. Çünkü İran için asıl tehdit askerî operasyon değil, ekonomik ablukadır. Amerikan yönetimi bu kartı iyi oynuyor. Vietnam’da yenilgiyi getiren de doların altına dayalı sistemin çöküşüydü; üstelik o dönemde Çin’e verilen tavizlerle bugünün “canavarı” yaratılmıştı. ABD, 1974’te Vietnam’a desteği kesmesi için Çin’e Dünya Ticaret Örgütü kapılarını açmış, ambargoları kaldırmıştı. Bugün “yarattığımız canavarla uğraşıyoruz” denilen Çin işte o kısa vadeli kurtarma projesinin ürünüdür.

Sonuç: Bugünü Kurtarmak, Yarını Yaralamak

Trump’ın “İran’ın nükleer programını hedef alan operasyonumuz gibi” diyerek tehdit savurmasına İran’ın mangalda kül bırakmayan şartları eklenince tablo netleşiyor. ABD, emperyal refleksle bugünkü krizi çözmeye odaklanmışken gelecekte yeni canavarlar yaratıyor olabilir. İran’a verilecek ekonomik tavizlerin bir gün Washington’a dönme ihtimali, tıpkı Çin’de olduğu gibi, dikkate alınmıyor. Çünkü Amerikan dış politikası tarih boyunca kısa vadeli çıkışlarla yürümüş bir makinedir.

Bu nedenle Trump’ın sözlerini “dengesizlik” diye yaftalayıp geçmek, emperyalizmin 50 yıllık senaryosunu küçümsemek olur. Perde arkasında aynı anda on ayrı masa kurulur; biri tehdit eder, diğeri kucak açar. Bizim gördüğümüz sadece kürsüdeki showdur. Asıl sorulması gereken, İran bu maddeleri kabul edip dolar bolluğuna kavuştuğunda yarın hangi “canavar”ın inşa edildiğidir. Bu süreçte Avrupa Birliği'nin küresel rolü ve Umman'ın bölgesel barış çabaları da dikkatle izlenmesi gereken diğer gelişmeler arasında yer alıyor.

---

Bu konudaki diğer içerikler: Dünya haberleri