KATEGORİ: Bilim

MAKALE: İklim bilimciler, bu yazın önceki yıllara göre çok daha sıcak geçeceği konusunda hemfikir. Sebebi ise Pasifik Okyanusu'nda gelişen güçlü bir El Nino olayı. Küresel ısınmanın üzerine binen bu doğal salınım, rekor sıcaklıkları ve beraberinde kuraklık, orman yangınları gibi felaketleri getirebilir. Peki El Nino Türkiye'yi nasıl etkileyecek, hangi bölgeler risk altında ve ne gibi önlemler alınabilir? İşte detaylar.

El Nino Nedir ve Bu Yıl Neden Farklı?

El Nino, İspanyolca'dan gelen bir terim olsa da aslında Pasifik Okyanusu'nun tropikal bölgesinde su yüzeyinin normalden önemli ölçüde ısınmasıyla ortaya çıkan bir iklim olayıdır. Normal şartlarda doğudan batıya esen alize rüzgarları sıcak suyu Endonezya ve Avustralya yönüne iter; bu sayede Güney Amerika kıyılarında soğuk, besin açısından zengin dip suları yüzeye çıkar. Ancak bazı yıllar bu rüzgarlar zayıflar ve sıcak su doğuya doğru yayılır. İşte bu duruma El Nino, tersi suyun anormal soğuması durumuna ise La Nina deniyor. Bilim çevreleri bütün bu döngüye ENSO (El Nino-Güney Salınımı) adını verse de halk arasında El Nino olarak yerleşmiş durumda.

Peki 2026'daki El Nino'yu özel kılan ne? Uzmanlara göre bu yılki ısınma "süper El Nino" seviyesine ulaşabilir. Geçmişte en yakın örnek 2015-2016 arasında yaşanmış ve küresel sıcaklıklar sanayi öncesi dönemin 1,6 derece üzerine çıkmıştı. Şimdi ise modeller 1,7 derecelik bir artışı gösteriyor. Üstelik bu etki birkaç yıl içinde daha da belirginleşecek. Pasifik'teki deniz suyu sıcaklığı 2,5 dereceyi aşıp 4 dereceye yaklaşabilir. Okyanusun derinliklerinden yüzeye doğru yayılan bu ısı, atmosfere devasa bir enerji yükleyerek tüm gezegendeki hava akımlarını değiştirecek.

Türkiye'yi Nasıl Vuracak? Beklenen Sıcaklıklar ve Riskler

Türkiye, coğrafi konumu nedeniyle El Nino'nun tetiklediği sıcak hava dalgalarından doğrudan etkilenecek ülkeler arasında. Meteoroloji mühendisleri, özellikle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde termometrelerin 50 dereceyi görebileceğini belirtiyor. Hatırlanacağı üzere geçtiğimiz yıllarda Şanlıurfa, Mardin, Hakkari gibi illerde 48-50 dereceler kaydedilmişti; ancak bu kez hem sıcaklığın şiddeti hem de süresi artacak. Gece sıcaklıkları dahi yeterince düşmeyeceği için insan bedeni dinlenme fırsatı bulamayacak, bu da özellikle kronik hastalığı olan yaşlıları tehdit edecek.

İstanbul, İzmir, Ankara gibi büyük şehirlerde ise alışık olduğumuz yaz değerlerinin 3 ila 5 derece üzerinde seyretmesi bekleniyor. Örneğin İstanbul'da normalde 36-37 derece görülürken bu yaz 42-43 derecelerle karşılaşabiliriz. Daha da kritik olan, nem oranının yüksek seyredeceği Marmara ve Ege kıyılarında "termal stres" denilen bunaltıcılığın dayanılmaz boyutlara ulaşması. Yetkililer, elektrik talebinin zirveye çıktığı Temmuz sonu-Ağustos başında enerji arzında sıkıntı yaşanabileceğini ve klima bağımlılığının risk oluşturduğunu vurguluyor.

Sıcaklarla birlikte kuraklık ve orman yangınları da kapıda. Türkiye ormanlarının %65'i yangına birinci derece hassas sınıfında. Ufak bir ihmal – arabadan atılan izmarit, ormanlık alana bırakılan cam şişe – devasa alanları küle çevirebilir. 2026 ilkbaharında yaşanan şiddetli don olayları tarımı zaten vurmuşken, şimdi de aşırı sıcak ve düzensiz yağışlar ürün rekoltesini tehdit ediyor. Özetle, "her yaz rekor üstüne rekor kırılacak" söylemi artık bir klişe değil, acı bir gerçeklik.

Görsel: Wikipedia / Wikimedia Commons (Wikipedia) · CC BY-SA

Dünya Genelinde Etkiler: Yangınlar, Kuraklık ve Dünya Kupası

El Nino'nun sonuçları Türkiye'yle sınırlı değil. Afrika Boynuzu ve Güneydoğu Asya'da şiddetli kuraklıklar beklenirken, Güney Amerika'nın batı kıyıları aşırı yağış alacak. Bu dengesizlik küresel gıda fiyatlarına doğrudan yansıyacak. Örneğin Etiyopya, Peru ve Endonezya gibi ülkelerde kahve üretimi düşecek; hem kalite azalacak hem de fiyatlar yükselecek. Hindistan'da muson yağmurlarının zayıflaması pirinç ve diğer tahılları tehdit ederken, milyonlarca insan gıda güvenliğiyle karşı karşıya kalacak.

Sıra dışı etkilerden biri de bu yaz Amerika'da düzenlenecek Dünya Kupası'nda yaşanabilir. Bilim insanları, turnuvanın oynanacağı 16 stadyumdan 14'ünde sıcaklığın tehlikeli eşiği aşacağını bildirdi. Özellikle Meksika Körfezi çevresinde (Dallas, Houston) gölgede 40 dereceler normal; El Nino etkisiyle bu değerlere 3-5 derece daha eklenmesi mümkün. Bazı statlar kapalı ve klimalı olsa da dış mekânda geçirilen süre hem oyuncuların hem de taraftarların sağlığını ciddi şekilde riske atacak. Uzmanlar, müsabaka saatlerinin akşama kaydırılması veya takım kamplarının yüksek rakımlı bölgelere taşınması gerektiğini söylüyor.

Okyanuslarda ise mercan resifleri alarm veriyor. 2016'daki süper El Nino'da dünya genelinde mercanların yaklaşık %30'u beyazlayarak ölmüştü. Benzer bir yıkımın bu yıl da yaşanmasından korkuluyor. Deniz canlılarının yok olması balıkçılığı ve kıyı topluluklarını doğrudan vuracak, ekosistem zinciri kopma noktasına gelecek.

İklim Değişikliği ile Mücadelede Ne Yapmalıyız?

Uzmanların altını çizdiği acı gerçek şu: Artık "ısınmayı 1,5 derecede durdurma" hedefini çoktan geride bıraktık. Bu yaz yaşayacaklarımız, iklim krizinin somut bir yansıması. Peki bireysel ve toplumsal olarak ne yapabiliriz?

Öncelikle enerji tüketiminde bilinçli olmalıyız. Sıcak havalarda klima kullanımı elektrik talebini zirveye çıkarırken, tam da bu dönemde baraj seviyeleri düştüğü için üretim zorlaşıyor. Bu kısırdöngü yaz aylarında kesintilere yol açabilir. Binalarda yalıtım, doğal havalandırma ve gölgelendirme gibi pasif soğutma yöntemlerine yatırım yapmak uzun vadede hem faturaları düşürür hem sistemi rahatlatır. Ayrıca su verimliliğini artırmak, yağmur suyu hasadı ve gri su kullanımı gibi uygulamalar artık lüks değil zorunluluk haline geliyor.

Teknoloji de ikilem yaratıyor. Yapay zeka ve veri merkezleri muazzam miktarda su ve elektrik harcıyor. Sunucuları soğutmak için içme suyu kalitesinde sular kullanılıyor; bu tesisler bulundukları bölgenin su kaynaklarını tüketirken atmosfere de ısı yayıyor. Uzmanlar, yapay zekânın bilimsel araştırmalar, sağlık ve eğitim gibi faydalı alanlara yönlendirilmesini, "dansöz kıyafeti giydirme" türü eğlencelik kullanımlardan vazgeçilmesini öneriyor. Aynı şey internet ve sosyal medya için de geçerli; boşa harcanan her veri karbon ayak izini büyütüyor.

Bu yıl Kasım ayında Antalya'da düzenlenecek COP31 zirvesi, Türkiye'nin Akdeniz havzasındaki liderliğini göstermesi için kritik bir fırsat. Ancak geçmiş 30 yılda olduğu gibi yalnızca konuşmakla yetinilmemeli. Somut emisyon azaltma taahhütleri, yenilenebilir enerjiye geçiş ve iklime uyum projeleri masaya yatırılmalı. Aksi takdirde, Nasrettin Hoca'nın felaket tarifinde olduğu gibi, önce küçüğü, ardından büyüğü kapımızı çalacak. Unutmayalım: Asıl mesele felaketin olup olmayacağı değil, olduğunda bizim nerede duracağımız.

---

Bu konudaki diğer içerikler: Bilim haberleri