BYD’nin Türkiye’de kuracağı fabrika yatırımı, uzun süredir konuşulan ancak bir türlü somut adım atılmayan bir konuydu. Geçtiğimiz günlerde Reuters’a verilen bir röportajla birlikte bu yatırımın askıya alındığı ortaya çıktı. Peki bu gelişme ne anlama geliyor, Türkiye otomotiv sektörünü ve tüketiciyi nasıl etkileyecek? Perde arkasındaki detayları ve olası sonuçları adım adım inceliyoruz.

Teşvikin Gizemli Detayları ve Vergi Avantajları

BYD’nin Türkiye’ye yatırım kararı ilk duyurulduğunda büyük bir heyecan yaratmıştı. Fabrikanın Manisa’da kurulacağı, 1,5 yıl içinde seri üretime geçeceği söyleniyordu. Hükümet tarafından ciddi bir yatırım teşviki verildi. Ancak işin ilginç yanı, bu teşvikin içeriğini kamuoyunun asla öğrenememiş olması. Normalde benzer teşvik belgeleri Resmî Gazete’de yayınlanırken, BYD teşvikinin açıklanacağı hafta çıkarılan bir kararnameyle bu uygulama durduruldu. Dolayısıyla teşvikin maddelerini hazırlayanlar ve imzalayanlar dışında hiç kimse, teşvikin ne kadar vergi avantajı içerdiğini, hangi yaptırımlara tabi olduğunu bilmiyor.

Bildiğimiz tek şey, BYD’nin bu teşvik sayesinde Türkiye’de satılan elektrikli otomobillere uygulanan %40’lık ÖTV’den muaf olduğu ve Çin menşeli araçlara getirilen ithalat kısıtlamalarını aştığı. Yani fabrika henüz temel bile atmamışken, BYD ertesi gün araç satmaya başladı. Üstelik distribütörü ALC aracılığıyla kısa sürede yaklaşık 60 bin adetlik bir satışa ulaştı. Bütün bu süre boyunca fabrika inşaatına dair tek bir çivi çakılmadı. Hazine ise bu süreçte ciddi bir vergi kaybı yaşadı; bazı hesaplara göre 500 milyon dolarla 1 milyar dolar arasında bir gelir kaybı söz konusu.

Cemrecan Yurtman (Pexels)

Rekabete Haksızlık: Yerli Üreticiler Neden Mağdur?

BYD’ye tanınan avantajlar, Türkiye’de yıllardır üretim yapan markaları doğrudan etkiledi. Örneğin Toyota, Türkiye’de fabrikası olmasına rağmen Japonya’dan elektrikli araç getirmek istediğinde aynı vergi indirimlerinden faydalanamıyor. Ford Otosan 1950’lerden beri bu ülkede üretim yapıyor, ancak ABD’den yüklü gümrük ödemeden araç ithal edemiyor. Sırf fabrika kuracağını söyledi diye bir markanın, daha ilk kazmayı vurmadan sağladığı muafiyetler, sektörde derin bir adaletsizlik duygusu yarattı.

Bu durum Çinli diğer markalar için de geçerli. MG ve Chery gibi markalar fabrika kurma noktasına gelemeyip teşvik alamazken, BYD’nin ayrıcalıklı konumu rekabeti tamamen bozdu. Hatta Chery için benzer bir yatırım haberi gündeme geldiğinde, şirket kısa süre içinde “yatırım ortağı aradığını” açıklayarak fiilen geri adım atmıştı. BYD ise tam tersine, sessizliğini koruyarak avantajları sonuna kadar kullandı.

Sessizlik ve İptal: Şimdi Ne Olacak?

Tom Fisk (Pexels)

Reuters haberinin ardından gözler BYD’den gelecek resmî açıklamaya çevrildi, ancak ne BYD Türkiye ne de global yönetim net bir açıklama yaptı. Distribütör ALC ise zaten konunun tarafı olmadığını, yatırım kararının tamamen BYD’ye ait olduğunu belirtti. Oysa tüketici, bayi yatırımcıları ve sektör, aylardır bekletiliyordu. Fabrikanın sözde başlama tarihleri defalarca ötelendi, son olarak Macaristan fabrikasına yoğunlaşılacağı bilgisi geldi. Aslında bu, yatırımın çoktan rafa kalktığının üstü kapalı itirafıydı.

Peki Türkiye’de işler nasıl yürüyecek? Öncelikle BYD’nin elinde şu anda satılabilecek stok araç kalmadı. Macaristan fabrikası devreye girene kadar Çin’den araç getirmek zorunda kalacak, bu da ek gümrük vergisi ve ÖTV yükü demek. BYD fiyatları kaçınılmaz olarak yükselecek. Zaten %25’lik ithalat kısıtlaması nedeniyle son dönemde Türkiye’ye araç sokmakta zorlanıyorlardı. Dolayısıyla BYD’nin pazardaki agresif fiyat avantajı ortadan kalkacak, belki de varlığını sürdürmesi zorlaşacak.

Bayiler ve İkinci El Piyasası Büyük Darbe Yedi

Yatırımın askıya alınması en çok bayi yatırımcılarını zor durumda bıraktı. BYD’nin 7 bölgede kurduğu 20’ye yakın yetkili satış noktası, yüksek işletme maliyetleriyle çalışırken aylardır araçsız kaldı. Servis gelirleri sınırlı, hibrit modellerin katkısı ise bu ağı ayakta tutmaya yetmez. Öte yandan ikinci el piyasasında da belirsizlik hâkim. Sosyal medyada hızla yayılan “BYD Türkiye’den çekiliyor” söylentileri, ikinci el fiyatlarını aşağı çekebilir. Aracını satmak isteyen mevcut kullanıcılar alıcı bulamayabilir, değer kaybı ise kaçınılmaz olur.

Jakob (Pexels)

Çin Faktörü ve Jeopolitik Arka Plan

Bu noktada sadece ticari bir karardan söz etmek yetersiz kalıyor. Çinli üst düzey yöneticiler daha önce, Çin devletinin izin vermediği hiçbir büyük yatırımın yapılamayacağını vurgulamıştı. Türkiye’nin Çin’den gelen elektrikli araçlara getirdiği ek vergiler ve kısıtlamalar yüzünden Çin hükûmeti, Dünya Ticaret Örgütü’ne şikâyette bulunmuştu. Yani iki ülke arasında çözülmemiş bir ticari anlaşmazlık var. BYD’nin, ülkesinin davalı olduğu bir pazarda milyar dolarlık taahhütte bulunması pek olası değildi. Belki de en baştan itibaren bu yatırımın gerçekleşmeyeceği biliniyor, sadece zaman kazanılıyordu.

Sonuç: Ders Alınması Gereken Bir Vaka

BYD fabrika yatırımının askıya alınması, Türkiye’ye yatırım teşviklerinin şeffaflığı ve denetimi konusunda önemli dersler veriyor. Somut adım atılmadan sağlanan devasa vergi avantajları, hem hazineye zarar verdi hem de yerli üreticileri cezalandırdı. Tüketici kısa vadede ucuz elektrikli otomobil sahibi oldu, ancak uzun vadede servis, yedek parça ve ikinci el değeri konusunda ciddi risklerle karşı karşıya. Şimdi top hükümette ve BYD’de. Banka teminat mektubunun ne kadar olduğu, tazminatın nasıl tahsil edileceği henüz belirsiz. Önümüzdeki günlerde yapılacak açıklamalar, bu hikâyenin nasıl sonuçlanacağını belirleyecek. Türkiye’nin benzer hataları tekrarlamaması için, yatırım taahhütlerini daha sıkı şartlara bağlaması ve kamuoyunu bilgilendirmesi gerekiyor. Aksi takdirde, “fabrika kuruyorum” deyip pasta yiyenlerin sayısı artabilir.