Cephede Savaş, Ankara'da Devlet Kuruluşu

Elimizdeki belge, üzerinde 20 Cemâziye'l-Âhir 1339 / 28 Şubat 1337 tarihini taşıyan, 4 numaralı Ceride-i Resmiyye (Resmî Gazete) nüshası. Takvimleri çevirdiğimizde 1921 yılının başındayız: Millî Mücadele'nin en kızgın günleri, daha İnönü muharebelerinin yaşandığı bir dönem. Ama bu sayfaları çevirdiğinizde tüfek sesi değil, bir devletin kuruluş gürültüsü duyuluyor. Mahkemeler kuruluyor, vergiler düzenleniyor, bütçeler bağlanıyor.

Gazetenin künyesinde "Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetinin resmî gazetesi olup, haftada bir defa neşr olunur" yazıyor. Yani henüz cumhuriyet ilan edilmemiş, saltanat resmen son bulmamış olsa da, Ankara çoktan kendi resmî yayın organına, kendi hukukuna sahip bir merkez olarak davranıyor. Bu sayının bize anlattığı en temel şey de bu: Bir hükümet, savaşı sürdürürken aynı zamanda bir devletin altyapısını döşüyor.

Yeniden Kurulan Mahkemeler ve Atama Listeleri

Gazetenin ilk sayfalarının büyük bölümü tevcîhât (atamalar) ile dolu; özellikle de adliye teşkilatının yeniden kurulmasıyla. "Müceddeden teşkili îcâb eden istinaf mahkemesinin dairesi" ifadesiyle başlayan bölüm, savaş sırasında dağılmış ya da işlevsiz kalmış adlî yapının yeniden örülmesini gösteriyor.

Metinde Eskişehir, Kütahya, Karahisar, Trabzon, Sivas, Kastamonu gibi pek çok yer adı geçiyor ve bu illerin istinaf ile bidayet (ilk derece) mahkemelerine reisler, müddeî-i umûmîler (savcılar), azalar ve hâkim muavinleri tek tek atanıyor. Bu uzun atama listesini kalem kalem saymanın anlamı yok; ama listenin kendisi çok şey söylüyor. Bir ülkenin haritası, hangi şehirlerinde mahkeme kurulabildiğiyle çiziliyor adeta. Buralarda mahkeme kurmak, o bölgelerde devletin otoritesinin yeniden tesis edildiğinin somut bir kanıtı.

Adliye bölümünde ayrıca, istifa eden bazı temyiz heyeti üyelerinin yerlerine yapılan atamalar ve bazı memurların görevlendirmeleri yer alıyor. Devletin en temel iddiası olan adalet dağıtma yetkisinin, kâğıt üzerinde dahi olsa yeniden kurulduğunu görüyoruz.

İçki Yasağı: Men-i Müskirât Kanunu

Bu sayıdaki kanunlar arasında en çarpıcısı, 22 numaralı Men-i Müskirât Kanunu (içki yasağı kanunu). Birinci maddesi açık: "Memâlik-i Osmâniyede her nev' müskirât imâli, idhâli, füruhtu (satışı) ve istimâli (kullanımı) memnû'dur." Yani içkinin üretimi, ithali, satışı ve içilmesi yasaklanıyor.

Kanun, sadece ahlakî bir tavır değil; ayrıntılı bir ceza rejimi de getiriyor. İçki imal, nakil ve satışından alınacak nakdî cezalar belirleniyor; gizlice içki kullananlara ya da bulunduranlara para cezası, hatta üç aya kadar hapis öngörülüyor. Dahası, resmî sıfatı olanlar (yani memurlar) içki içerlerse görevlerinden de atılabiliyor. Müsadere edilen alet ve edevatın akıbeti, yabancı ülkelere ihraç için tanınan süreler bile düzenleniyor.

Bu kanun, 1920'lerin başındaki Ankara Meclisi'nin manevî atmosferi hakkında çok şey anlatıyor. Mecliste güçlü bir muhafazakâr-dindar damar vardı ve içki yasağı bu damarın somut bir ürünüydü. Bir savaş ortasında bile ahlak ve nizam meselesinin meclis gündemine bu kadar net girmesi, dönemin siyasal dengelerini gösteriyor.

Boş Hazineyi Doldurma Sanatı: Vergiler ve Tarifeler

Savaş halindeki bir hükümetin en büyük derdi paradır. Bu sayıdaki kanunların önemli bir kısmı da tam olarak bununla, gelir yaratmakla ilgili. 23 numaralı İhrâcât Rüsûmü Kanunu (ihracat vergileri kanunu), yabancı ülkelere ihraç edilen mallardan alınacak vergileri düzenliyor ve bu vergileri bir tarifeye bağlıyor.

İşte bu tarife, gazetenin belki de en canlı sayfasını oluşturuyor. Çünkü burada dönemin Türkiye'sinin neyi ürettiğini, neyi sattığını madde madde görüyoruz. Listede arpa, buğday, mısır, kepek, un, susam, bulgur, fasulye, nohut, tereyağı, zeytinyağı, fındık, ceviz, tütün, kuru üzüm, kuru incir, badem, fıstık, yün, deri çeşitleri gibi onlarca kalem var. Her birinin yanında kilo başına alınacak kuruş ve para cinsinden vergi yazılı.

Bu tablo, aslında bir tarım ülkesinin envanteridir. Anadolu'nun zenginliği fabrikalarda değil, tarlalarda ve bağlardadır: kuru meyve, hububat, yağlı tohumlar ve hayvan derileri. Devlet, bu doğal ürünlerin ihracından aldığı cüzi vergilerle hazinesini ayakta tutmaya çalışıyor. İhracat vergisi kalemlerinin bu kadar ayrıntılı olması, ki tereyağı ile zeytinyağının, badem içiyle kabuklu bademin ayrı ayrı listelenmesi, devletin gelir kaynaklarını ne kadar dikkatle taradığını gösteriyor.

Aynı maliyeci mantık, 26 numaralı Tuz Resmi Kanunu ile devam ediyor. Osmanlı memleketlerinde satılan tuzun kilosundan üç kuruş resim (vergi) alınıyor; tüccar ve esnafın elindeki tuz miktarlarını beyanname ile bildirmeleri zorunlu kılınıyor. Tuz gibi herkesin mutfağına giren temel bir maddenin vergilendirilmesi, devletin en yaygın ve en istikrarlı gelir kalemlerinden birine işaret ediyor.

Bunların yanında 29 numaralı Resm-i Damga Kanununun Tezyidi (damga vergisi zammı), oyun kâğıtları, sigara kâğıdı ve kibrit gibi keyif maddelerinden alınan istihlak (tüketim) resimlerinin artırılmasına dair kanunlar da yer alıyor. Yani devlet, hem temel ihtiyaçlardan hem de keyifli tüketim mallarından her kuruşu toplamaya çalışıyor. Bir savaş ekonomisinin en tipik refleksi bu.

Bütçeler, Maaşlar ve Bir Aileye Vefa

Bu sayı, devletin günlük işleyişine dair de ipuçları veriyor. 20 numaralı Altı Aylık Muvakkat Bütçe Kanunu, daimî bir bütçe çıkaramayan hükümetin, idareyi altı aylık geçici bütçelerle yürüttüğünü gösteriyor. Bu durum, dönemin belirsizliğinin ve mali zorluğun ne kadar derin olduğunu anlatıyor; kimse bir yıllık planı garanti edemiyor.

19 numaralı kanun, işgal altındaki memleketlerin (memâlik-i meşgûle) muallim ve memurlarının maaşlarıyla ilgili. Düşman işgali altındaki bölgelerden gelen öğretmen ve memurlara maaşlarından bir miktar yardım yapılması öngörülüyor. Bu küçük madde bile, ülkenin bir bölümünün hâlâ işgal altında olduğunu ve devletin oradan kaçan/gelen kamu görevlilerine sahip çıkmaya çalıştığını hatırlatıyor.

İnsanî yönü en güçlü kanunlardan biri ise 25 numaralı Tahir Bey Ailesine Maaş Tahsisi Hakkında Kanun. Metinde, eşkıya ("usât") tarafından şehit edilen bir kaymakam olan Tahir Bey'in ailesine, vatanî hizmetlerine karşılık maaş bağlandığı anlaşılıyor. Bu tek bir kanun, dönemin güvenlik ortamını özetliyor: Anadolu'nun iç kesimlerinde devlet, sadece dış düşmanla değil, eşkıya ve isyanlarla da boğuşuyor; bu uğurda hayatını kaybeden memurlarının ailelerini de gözetmek devletin görevi sayılıyor.

Toprağın ve İdarenin Düzeni

Sayfaların sonlarında, 30 numaralı Aşar Mültezimleriyle Eda-yı Deyn Edenlerin Emlâk-ı Merhune ve Metrukâtının İadesine Dair Kanun yer alıyor; aşar (öşür) vergisi ihalesini alanların borçlarına karşılık rehin verdikleri ya da terk ettikleri mülklerin iadesini düzenliyor. Aşar gibi tarımsal verginin hâlâ iltizam (mültezim eliyle toplama) usulüyle işlemesi, Osmanlı'dan devralınan mali sistemin sürdüğünü gösteriyor.

İdarî düzene dair iki kanun da dikkat çekici: 28 numaralı kanun Siirt Sancağının müstakil olarak idare edilmesine karar veriyor; 34 numaralı kanun ise 1292 (1876) tarihli eski Belediye Kanunu'na bir zeyl (ek) getirerek belediye seçimleri ve meclis üyeleriyle ilgili düzenlemeler yapıyor. Yepyeni bir devlet kurulurken bile, eski Osmanlı belediye mevzuatının üzerine ekleme yapılarak iş görüldüğünü; yani köklü bir kopuştan çok, mevcut yapının tamir edilerek devam ettirildiğini görüyoruz.

Son olarak 35 numaralı kanun, dinî, sıhhî ve eğitim kurumları ile ruhban adına gelen eşyanın gümrük resminden muaf tutulmasını düzenliyor; 36 numaralı kanun ise Ziraat Bankası'na geçici bir bütçe ayırıyor. Tarımı destekleyen bankaya bütçe ayrılması, bu çiftçi ülkenin ekonomik bel kemiğinin nerede olduğunu bir kez daha gösteriyor.

Sonuç

28 Şubat 1337 tarihli bu Resmî Gazete, ilk bakışta kuru bir kanun ve atama listesi gibi görünüyor. Ama satır aralarına bakınca, savaşın ortasında doğmaya çalışan bir devletin portresi çıkıyor karşımıza. Bir yandan mahkemeler yeniden kuruluyor, yani adalet iddiası tazeleniyor; öte yandan tuzdan, kibritten, ihraç edilen fındıktan vergi toplanarak boş hazine doldurulmaya çalışılıyor.

İçki yasağı meclisin manevî dünyasını, işgal bölgesi memurlarına yapılan yardım savaşın coğrafyasını, şehit kaymakamın ailesine bağlanan maaş ise iç güvenliğin kırılganlığını anlatıyor. Eski belediye kanununa ek yapılması ise bu devletin sıfırdan değil, devraldığı bir mirasın üzerine inşa edildiğini hatırlatıyor.

Kısacası bu sayfalar, erken Cumhuriyet dönemine giden yolda Ankara'nın nasıl hem bir cephe karargâhı hem de bir devlet idaresi gibi aynı anda çalıştığını gösteriyor. Dönemin günlük hayatı; tarlasındaki buğdayla, mutfağındaki tuzla, mahkemesindeki davayla bu kuru resmî dilin içine gizlenmiş.